TOPRAĞIN, AYIN VE TUTKUNUN ŞAİRİ: FEDERICO GARCIA LORCA

Tuğçe HEPKARADAGİDEN ÖZDEŞ

-MERSİN-

Şairlik büyük bir taşma halidir. Herkesin hissettiği şeyleri herkesten farklı biçimde anlamlandırarak duygu dünyasında taşıyamayıp kâğıtlara taşar şairler. Ancak bazı şairler diğerlerinden farklıdır, onların hayatı, yazdıkları şiirlerin ön sözü gibidir. Federico García Lorca da bu şairlerdendir. Onun eserlerini anlamak için yalnızca dizelerine değil; büyüdüğü toprağa, ailesine, korkularına, dostluklarına, tutkularına ve kaçmaya çalıştığı yalnızlığa da bakmak gerekir. Çünkü Lorca’nın şiiri, büyük ölçüde kendi yaşamının yankısıdır.

1898 yılında İspanya’nın Granada yakınlarındaki Fuente Vaqueros köyünde doğan Lorca, varlıklı sayılabilecek bir ailenin çocuğuydu. Babası toprak sahibiydi; annesi ise müziğe ve edebiyata düşkün bir öğretmen. Lorca’nın sanatla ilişkisi daha çocuklukta başladı. Piyano çalıyor, halk şarkılarıyla ilgileniyor, köylerde kocakarıların anlattığı hikâyeleri dikkatle dinliyordu. Endülüs kırsalı onun belleğinde yalnızca bir coğrafya değil; ileride şiirlerine dönüşecek büyük bir imgeler dünyası bıraktı. Atlar, ay, kuyular, kuru toprak, çingeneler, zeytin ağaçları, beyaz evler… Lorca’nın şiirindeki bütün o güçlü semboller, çocukluk manzaralarının içinden doğdu.

Ancak Lorca’nın dünyası sadece kırsalın güzelliğinden oluşmuyordu. Çocuk yaşta çeşitli hastalıklar geçirmiş, içine kapanık dönemleri olmuştu. Aynı zamanda çevresindeki yoksulluğu ve sert toplumsal düzeni gözlemliyordu. Özellikle Endülüs’te kadınların baskı altında yaşaması, sınıfsal eşitsizlikler ve insanların gelenekler içinde sıkışmış hayatları, onun sanatında derin izler bıraktı.

1919’da Madrid’e gitmesi ise hayatının dönüm noktası oldu. Lorca’nın Madrid’e gidişi yalnızca eğitim için yapılmış sıradan bir taşınma değildir. Granada’daki muhafazakâr çevre ona dar gelmeye başlamıştı. Özgür bir sanatçı olmak isteyen genç Lorca, kendisini daha rahat hissedebileceği bir atmosfer arıyordu. Madrid’de ünlü öğrenci yurdu Residencia de Estudiantes’te kalmaya başladı. Burası dönemin en önemli sanat ve düşünce merkezlerinden biriydi. Burada ressam Salvador Dalí ve sinemacı Luis Buñuel ile tanıştı. Bu dostluklar, Lorca’nın sanat anlayışını derinden etkiledi. Özellikle Dalí ile ilişkisi, Lorca’nın duygusal dünyasında önemli bir yere sahipti. Aralarındaki yakınlık yıllarca tartışıldı; ancak kesin olan şu ki Dalí, Lorca’nın hem estetik anlayışını hem de kırılgan ruh halini etkileyen en önemli figürdü. Lorca için Dalí, yalnızca bir dost değil; hayranlık, arzu, sanat ve kırılganlığın iç içe geçtiği çok güçlü bir duygusal merkezdi. Ancak zamanla Dali’nin uzaklaşmasıyla aralarındaki ilişki yara aldı ve Lorca şiirlerinde reddedilme, kırılganlık ve erişilemeyen güzellik duygularını daha derinden işledi.

Madrid yılları Lorca için bir özgürleşme alanıydı ama aynı zamanda içsel çatışmaların da yoğunlaştığı dönemdi. Cinsel kimliği nedeniyle yaşadığı baskı, toplumun beklentileri ve kendi hassas yapısı onu giderek daha melankolik bir sanatçıya dönüştürdü. Bu yüzden Lorca’nın eserlerinde sürekli bir “sıkışmışlık” hissi vardır. Karakterler kaçmak ister ama görünmez duvarlara çarpar.

Bu duygunun en güçlü hissedildiği şiirlerden biri, belki de onun en ünlü eserlerinden olan “Ay, Ay” (Romance de la Luna, Luna) şiiridir:

“Ay geldi demirci dükkânına / zambaktan eteğiyle. / Çocuk bakıyor, bakıyor ona. / Hayran hayran bakıyor. / Ay oynuyor dükkânda / kollarını savurarak, / gösteriyor saf kalaydan / sert ve parlak göğüslerini. / ‘Kaç ay, ay, ay!’ diyor çocuk. / ‘Çingeneler gelirlerse / kalbinden kolyeler yaparlar / beyaz halkalarından.’ / Ay başını sallıyor, / dans ediyor durmadan. / Ve çocuk gözlerini ondan / ayıramıyor bir türlü. / Derken çingeneler geliyor / uzaktan davul sesleriyle. / Çocuksa kapalı gözleriyle / ayın altında uyuyor.”

Şiirde bir çocuk, gece vakti demircilik yapılan bir yerde “ay” ile karşılaşır. Ay, şiirde insansı bir varlık gibi hareket eder; dans eder, çocuğu büyüler. Ancak şiirin sonunda çocuğun öldüğü anlaşılır. İlk bakışta masalsı görünen bu şiir, aslında ölümün kaçınılmazlığı üzerine karanlık bir anlatıdır.

Lorca’nın bu şiirinde “ay”, sıradan bir gök cismi değildir. O, çoğu zaman ölümün sembolüdür. Parlaklığıyla insanı kendine çeker ama sonunda yok oluş getirir. Ayın “dans eden” ve “çekici” biçimde tasvir edilmesi, ölümün korkutucu olduğu kadar baştan çıkarıcı olduğunu da düşündürür. Şiirdeki çocuk ise masumiyeti temsil eder. Çocuğun ayı hayranlıkla izlemesi, insanın bilinmeyene duyduğu kaçınılmaz merakı çağrıştırır. Ancak Lorca’nın dünyasında güzellik ile tehlike birbirinden ayrılmazdır. Bu nedenle şiirin estetik atmosferinin altında sürekli bir huzursuzluk hissedilir. Demirhane de şiirde önemli bir semboldür. Ateşin, metalin ve dönüşümün mekânı olan bu alan, yaşam ile ölüm arasındaki geçişi temsil eder.

Lorca’nın şiirlerinde mekânlar çoğu zaman psikolojik anlamlar taşır; hiçbir unsur yalnızca dekor değildir. Lorca’nın eserlerini güçlü yapan şey tam da budur: En sade görünen imgelerin altında yoğun bir anlam katmanı bulunur. Şiirlerinde tekrar tekrar karşımıza çıkan “kan” imgesi de benzer biçimde çok yönlüdür. Kan bazen tutkuyu, bazen aile bağlarını, bazen de yaklaşan şiddeti temsil eder. Özellikle “Kanlı Düğün” adlı oyununda bu sembol, aşk ile ölümün birbirine karıştığı bir yapı kurar.

1930’lara gelindiğinde İspanya giderek daha sert politik çatışmaların içine sürükleniyordu. Lorca özgürlükçü düşünceleri, sanatçı kimliği ve toplumdaki baskıları açıkça eleştiren eserleri nedeniyle hedef haline geldi. Üstelik açıkça konuşulmasa da eş cinsel kimliği, muhafazakâr çevrelerin ona duyduğu öfkeyi artırıyordu. 1936’da İspanya İç Savaşı’nın ilk günlerinde tutuklandı. Kısa süre sonra kurşuna dizildi. Henüz otuz sekiz yaşındaydı. Cesedi hiçbir zaman kesin olarak bulunamadı.

Belki de bu yüzden Lorca’nın şiirlerinde ölüm bu kadar gerçek hissedilir. Çünkü o, ölümden yalnızca söz etmedi; hayatı boyunca onun gölgesini boynunda taşıdı.

Bugün Lorca’yı okurken insan yalnızca büyük bir şairle değil, büyük bir insan kırılganlığıyla karşılaşır. Onun eserlerinde yaşamın güzelliği ile acısı aynı anda vardır. Bir Endülüs türküsü gibi: Hem neşeli hem yaralı…

Ve belki de Federico García Lorca’yı unutulmaz yapan tam olarak budur.

O, şiiri yalnızca yazmadı; yaşadı.