46 YILDIR HAFIZAMIZDA KALAN: “EDEBİYATTA 12 EYLÜL”

20 Eylül 20265 Ekim 2026 Son Baskı HABER

“Söz Uçar Yazı Kalır” düşüncesiyle 23 yıla yakındır Adana merkezli yayın hayatını sürdüren Son Baskı, 12 Eylül 1980 askeri darbesinin 46’ncı yıldönümünde “Edebiyatta 12 Eylül” başlıklı kapsamlı bir dosya hazırladı. 13 yazarın katkı sunduğu dosyada, 12 Eylül’ün Türk edebiyatında bıraktığı izler; şiir, roman, anı, söyleşi ve edebiyat eleştirisi üzerinden ele alınıyor.

Son Baskı’nın 2025 yılının Mart ayından bu yana hazırladığı tematik dosyaların altıncısı olan “Edebiyatta 12 Eylül”, darbenin yalnızca siyasal ve toplumsal sonuçlarını değil, edebiyat dünyasında yarattığı dönüşümü de mercek altına alıyor.

Dosyanın “12 Eylül’ün Edebiyatı, Edebiyatın 12 Eylül’ü” başlıklı sunuş yazısını, Çukurova Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mustafa Apaydın kaleme aldı. Prof. Apaydın, sunuşunda 12 Eylül sonrasında oluşan siyasal, toplumsal ve kültürel iklimin Türk edebiyatının yönelimlerini nasıl etkilediğini değerlendirirken dönemin edebi üretiminin yalnızca darbenin doğrudan yarattığı baskılar üzerinden okunamayacağını vurguluyor.

“12 EYLÜL, EDEBİYATIN YÖNÜNÜ DE DEĞİŞTİRDİ”

Prof. Dr. Mustafa Apaydın’ın değerlendirmesine göre 12 Eylül sonrasında toplumsal ve siyasal hayatın yeniden yapılandırılması, edebiyat ortamını da doğrudan etkiledi. Kitabın ve sözün baskı altında tutulduğu, sansür ve otosansür mekanizmalarının devreye girdiği dönemde, 12 Eylül öncesinin politik edebiyat anlayışının aynı biçimde sürdürülmesi mümkün olmadı.

Bununla birlikte 1980 sonrası Türk edebiyatındaki değişimin yalnızca darbe rejiminin baskılarıyla açıklanamayacağına dikkat çeken Prof. Apaydın; İkinci Yeni’nin yeniden keşfedilmesi, Oğuz Atay ve Yusuf Atılgan gibi yazarların eserlerinin daha geniş okur kitlelerine ulaşması, bireyi ve özneyi merkeze alan edebiyat anlayışının güçlenmesi, feminist edebiyatın etkisinin artması ve postmodernizm tartışmalarının Türk edebiyatına daha güçlü biçimde girmesi gibi gelişmelerin de dönemin edebiyatını biçimlendirdiğini belirtiyor.

Dosyanın temel sorularından biri ise 12 Eylül’ün edebiyatta nasıl temsil edildiği oluyor. Darbenin yarattığı mağduriyetleri, işkenceleri, kayıpları ve tanıklıkları kayıt altına alan eserlerin yanı sıra, 12 Eylül’e giden siyasal ve toplumsal ortamı sorgulayan roman ve şiirler de dosyada ele alınıyor.

ŞİİRDEN ROMANA, ANIDAN SÖYLEŞİYE…

“Edebiyatta 12 Eylül” dosyasında 13 yazar, farklı eser ve yazarlar üzerinden dönemin edebiyattaki yansımalarını inceliyor.

– Aysun Ak; 12 Mart ve 12 Eylül darbelerinin mağdur ettiği, 1993’te Madımak Katliamı’nda yaşamını yitiren şair Behçet Aysan’ın şiirlerine odaklanıyor. Behçet Aysan’ın şiirlerinde darbelerin ve baskının insan ruhunda açtığı yaraları ele alan Aysun Ak, şairin bütün bu karanlığa rağmen “yorulmayan bir yaşamak”ın şairi olduğunu ortaya koyuyor.

– Meltem Atalan Sağır; Baskın Oran’ın “Kenan Evren’in Yazılmamış Anıları” adlı eserini inceliyor. Darbenin başındaki ismin hicvedildiği sıra dışı metni, 12 Eylül zihniyetinin teşhir edildiği bir edebi çalışma olarak değerlendiriyor.

– Neşe Apaydın; Ayşegül Devecioğlu’nun “Kuş Diline Öykünen” romanından hareketle, 12 Eylül’ün dilsizleştirdiği toplum içerisinde yaralanmış ve çıkış arayan iki insanın hikâyesini, romanın 12 Eylül metaforları üzerinden yorumluyor.

– Zafer Doruk; Türkiye’de darbe edebiyatının genel görünümünü ele alırken 12 Eylül sonrasında Türk romanında tanıklığa dayalı edebi üretimin temel noktalarını tartışıyor.

ROMANLARDA 12 EYLÜL’ÜN İZLERİ…

Dosyanın önemli bir bölümünü, 12 Eylül’ü doğrudan veya dolaylı biçimde konu alan roman incelemeleri oluşturuyor.

– Ergün Gezici; Adalet Ağaoğlu’nun “Hayır…” romanındaki Aysel karakteri üzerinden, 12 Eylül döneminde üniversiteden uzaklaştırılan akademisyenlerin durumunu ve dönemin aydınlarına yöneltilen eleştirileri inceliyor. “Hayır” sözcüğünün bir itiraz olarak taşıdığı anlamı da roman üzerinden değerlendiriyor.

– Ezgi İtmeç; Tahsin Yücel’in “Peygamberin Son Beş Günü” romanında 12 Mart’tan 12 Eylül’e uzanan süreçte sosyalist bir aydının hikâyesini ve bu aydın tipolojisine yöneltilen eleştirileri ele alıyor.

– Gözde Orçan; Ece Temelkuran’ın “Devir” romanını çocukların gözünden 12 Eylül öncesi ve sonrasına yaklaşımı bakımından inceliyor. Gözde Orçan, romanın yalnızca dönemin olaylarını aktarmakla kalmadığını; özellikle sol çevrelerin maruz kaldığı baskı, şiddet ve kayıpları sorgulayan bir tavır geliştirdiğini belirtiyor.

– Sibel Doğru Zorman ise Vedat Türkali’nin “Mavi Karanlık” romanına odaklanarak 12 Eylül öncesindeki kaotik atmosferi, aydın ve akademisyenler üzerindeki baskıyı ve dönemin şiddet ortamını değerlendiriyor.

– Soner Eşberk de Tarık Akan’ın “Anne Kafamda Bit Var” adlı anı kitabından hareketle, sanatçının 12 Eylül darbesi sırasında yaşadıklarını ve bu sürecin üzerindeki etkilerini inceliyor.

AHMET ERHAN’A İKİ FARKLI BAKIŞ

Dosyanın dikkat çeken bölümlerinden birini ise Ahmet Erhan üzerine kaleme alınan iki ayrı çalışma oluşturuyor.

– Murat Tatar; Ahmet Erhan’ın darbenin hemen öncesine ve sonrasına ilişkin şiirlerini topladığı “Alacakaranlıktaki Ülke” üzerinden şairin şiirlerinde 12 Eylül travmasının nasıl ortaya çıktığını inceliyor.

– Ersun Çıplak ise Ahmet Erhan şiirlerinde 12 Eylül’ün bir kırılma noktası olup olmadığını sorgulayarak şairin şiir dünyasındaki dönüşümleri değerlendiriyor.

Birbirlerinden habersiz biçimde hazırlanan iki yazının aynı dosyada buluşması, Ahmet Erhan şiirlerinin 12 Eylül edebiyatı açısından farklı yönlerden okunmasına olanak sağlıyor.

AHMET BÜKE İLE 12 EYLÜL ÜZERİNE SÖYLEŞİ

Dosyada ayrıca çağdaş öykü ve roman yazarı Ahmet Büke ile gerçekleştirilen bir söyleşi de yer alıyor.

Ayşegül Örün’ün gerçekleştirdiği söyleşide, dönemin tanığı olan Ahmet Büke’nin 12 Eylül sürecine ilişkin değerlendirmelerinin yanı sıra, kendi eserlerinde 12 Eylül imgesinin nasıl yer aldığı da konuşuluyor. Söyleşi, dönemin edebiyat üzerindeki etkisine bir yazarın tanıklığı üzerinden bakıyor.

Başar Şeker ise 11 Eylül ile 12 Eylül arasındaki kısa zaman diliminde Türkiye’de yaşanan değişime ve darbe sonrasında toplumun geçirdiği hızlı dönüşüme dikkat çekiyor; 12 Eylül döneminde susmayan şairleri de yazısının merkezine alıyor.

SON BASKI’NIN ALTINCI TEMATİK DOSYASI

“Edebiyatta 12 Eylül”, Son Baskı’nın 2025 yılının Mart ayından bu yana hazırladığı altıncı tematik dosya olma özelliğini taşıyor.

Son Baskı daha önce; “21 Mart Dünya Şiir Günü”, “Modern Türk Edebiyatında Erkeklik Algısı”, “Pınar Kür”, “14 Şubat Dünya Öykü Günü”, “Çukurova: Kent, Kültür, Bellek” başlıklı dosyaları okurlarıyla buluşturdu.

Son Baskı’nın tematik dosyaları ayrıca, Gece Kitaplığı iş birliğiyle kitaplaştırılıyor. Bu kapsamda bugüne kadar “Şiirle Konuşmak / Modern Türk Şiiri Üzerine Yazılar” ve “Pınar Kür’ü Edebiyata Uğurlarken / Yazılar, Yorumlar, Eleştiriler” kitapları yayımlandı.

“Edebiyatta 12 Eylül” dosyasının da aynı gelenek doğrultusunda kitaplaşması hedefleniyor.

“TOPLUMSAL HAFIZAYI CANLI TUTAN METİNLER”

Son Baskı’nın “Edebiyatta 12 Eylül” dosyası, 46 yıl önce yaşanan darbenin yalnızca siyasal tarih açısından değil, edebiyatın hafızası ve tanıklığı açısından da yeniden okunmasına kapı aralıyor.

Dosyanın sunuş yazısında Prof. Dr. Mustafa Apaydın’ın da vurguladığı gibi, toplumsal ve siyasal akışı sekteye uğratan, hayatın olağan akışını bozan ve toplumun önemli bir kesiminde derin mağduriyetler yaratan darbelerin unutulmaması gerekiyor.

Son Baskı’nın “Edebiyatta 12 Eylül” dosyası da 12 Eylül yaralarını ele alan ve toplumsal hafızayı canlı tutan edebi metinlerin bir bölümünü yeniden görünür kılıyor.

DOSYAKİ YAZILARA AŞAĞIDAKİ BAŞLIKLARA TIKLAYARAK ULAŞABİLİRSİNİZ…