ŞEHİRLERİN VE TARİHİN GÖLGESİNDE ŞİİRLER YAZAN ADAM: KONSTANTINOS KAVAFIS

Tuğçe HEPKARADAGİDEN ÖZDEŞ

-MERSİN-

Edebiyat tarihinin bazı isimleri vardır; hayatlarıyla değil, yaşamlarının yankılarıyla konuşurlar. Konstantinos Kavafis de onlardan biridir. Şiirleri, yazıldığı anda değil, okunduğu anda başlar. Sanki her dize, okuyanın zihninde yeniden kurulur. Bu yüzden Kavafis’in okurları yalnızca bir şiir okumazlar, onun kurduğu sessiz dünyaya yavaşça dâhil olurlar.

Kavafis’in şiirlerindeki “yerinden edilmişlik” duygusu, doğrudan kendi hayatının içinden gelir. 1863’te İskenderiye’de doğduğunda ailesi, ticaretle uğraşan, varlıklı bir aileydi. Ancak babasının erken ölümüyle bu düzen çöktü. Aile, ekonomik nedenlerle İngiltere’ye taşındı; genç Kavafis burada yabancı bir dilin ve kültürün içinde büyüdü. Ardından babasının köklerinin bulunduğu İstanbul yılları geldi, bir başka geçicilik, bir başka uyumsuzluk… İstanbul’da “Demotiki” olarak bilinen halk dilini öğrendi, Bizans ve Helen tarihini inceledi. Sonunda yeniden İskenderiye’ye döndüler ama artık hiçbir şey eskisi gibi değildi. Ne şehir aynıydı ne de Kavafis.

Bu sürekli yer değiştirme hali, onun ruhunda bir köksüzlük duygusu bıraktı. Üstelik bu yalnızca coğrafi değildi. Aile içindeki ekonomik çöküş, sosyal statü kaybı ve giderek daralan hayat, Kavafis’i içine kapanık, gözlemci bir insana dönüştürdü. Hayatını İskenderiye Su İşleri Müdürlüğünde kâtip olarak sürdürdü; şiirlerini ise çoğu zaman yayımlamaktan kaçındı, küçük kâğıtlara bastırıp dostlarına dağıttı. Sanki görünür olmaktan bilinçli biçimde geri duruyordu. Kırklı yaşlarından sonra şiirlerini yayımlamaya başlayarak kendine “yaşlılığın şairi” ünvanını yakıştırdı. Onun şiirlerinde gençliğin heyecanlarını ve neşesini görmek mümkün değildir.

Şiirlerinde sık sık karşımıza çıkan “gitmek isteyip gidememek” hali, tam da kendi yaşamındaki kök salamamanın yansımasıdır. Kavafis, şehirler değiştirmiştir ama hiçbirine tam anlamıyla ait olamamıştır. Bu yüzden onun dizelerinde şehir, dışarıda değil içeridedir. İnsan, bulunduğu yerden kaçsa bile kendini yanında taşır. O şehirlerde yaşamaz, şehirler onda var olur ancak.

Kavafis’in edebi dünyası üç ana damar üzerinden okunabilir: Tarih, hafıza ve arzu.

Tarih, onun şiirlerinde bir arka plan değil, bir aynadır. Antik Yunan’dan Bizans’a uzanan karakterler, aslında modern insanın kırılganlığını temsil eder. Kavafis, zaferleri değil çöküşleri anlatır. Çünkü çöküş, insana daha çok şey söyler. İmparatorlukların da insanlar gibi içten içe yıkıldığını gösterir.

Hafıza ise onun şiirlerinin en derin katmanıdır. Kavafis’te zaman çizgisel ilerlemez. Geçmiş sürekli geri döner; bir oda, bir akşam, bir yüz… Ama bu geri dönüş romantik değildir. Hatırlamak, aynı zamanda kaybı kabullenmektir.

Ve arzu… Belki de onun şiirlerinin en cesur tarafı. Kavafis, aşkı idealize etmez. Onu eksik, geçici ve çoğu zaman gizli haliyle anlatır. Bu dürüstlük, şiirlerine güçlü bir insani derinlik kazandırır.

Bu üç damarın en berrak şekilde birleştiği metinlerden biri, ünlü “İthaka” şiiridir. Kavafis burada, hayatı bir varış noktası olarak değil, bir yolculuk olarak kurar. Üstelik bu yolculukta önemli olan hedefe ulaşmak değil, yolda yaşananlardır:

“Yola çıktığın zaman İthaka’ya,/ dile ki uzun sürsün yolun,/ serüvenlerle dolu, bilgiyle dolu olsun./ Laistrygonlardan, Kikloplardan,/ öfkeli Poseidon’dan korkma,/ böyle şeylerle karşılaşmazsın yolunda/ eğer düşüncelerin yüksekse,/ eğer seçkin bir duygu dokunuyorsa/ ruhuna ve bedenine./ Laistrygonlar, Kikloplar,/ yabanıl Poseidon…/ bunlarla karşılaşmazsın,/ eğer onları ruhunda taşımıyorsan,/ eğer ruhun dikmiyorsa onları önüne./ Dile ki uzun sürsün yolun./ Nice yaz sabahları olsun/ ne sevinçle, ne mutlulukla/ gireceksin daha önce hiç görmediğin limanlara./ Fenike pazarlarında oyalan,/ güzel mallar satın al,/ sedefler ve mercanlar, kehribarlar ve abanozlar,/ her türlü baş döndürücü kokular…/ olabildiğince çok baş döndürücü kokular edin./ Birçok Mısır kentine uğra,/ bilgelerden öğrenip öğrenebildiğin kadarını öğren./ Hep aklında bulunsun İthaka./ Oraya varmak senin kaderin./ Ama yolculuğunu sakın aceleye getirme./ Yıllarca sürsün daha iyi;/ yaşlandığında var adaya,/ yolda kazandıklarınla zenginleşmiş olarak,/ İthaka’dan zenginlik beklemeden./ İthaka verdi sana bu güzel yolculuğu./ Onsuz çıkmazdın yola./ Ama artık sana verecek başka bir şeyi yok./ Onu yoksul bulsan bile,/ İthaka seni aldatmış olmaz./ Böyle bilge oldun, bunca deneyimle,/ artık anlamış olmalısın/ İthakaların ne demek olduğunu.”

Bu şiiri yalnızca bir yolculuk alegorisi olarak okumak eksik olur. “İthaka”, Kavafis’in hayatındaki tüm “varılamayan yerlerin” simgesidir. Belki çocukluğun kaybedilmiş güvenliği, belki ait olunamayan şehirler, geri dönüldüğünde bulunamayan samimiyet ve hatta belki de hiçbir zaman tam olarak yaşanamamış aşklar…

Kavafis’in kendi hayatı da bir bakıma İthaka’ya varamamakla geçmiştir. Ne ekonomik olarak eski refahına dönebilmiş, ne sosyal olarak kendini ait hissedebilmiş, ne de duygusal hayatında tam bir bütünlük kurabilmiştir. Ama belki de tam bu yüzden, yolun kendisini yazabilmiştir.

Onun şiiri bize şunu hatırlatır:

İnsan çoğu zaman bir yere varmak için değil, yolda anlam kazanmak için yaşar ve bazı şairler, tam da varamadıkları yerler sayesinde unutulmaz olur.

Sonuç olarak Konstantinos Kavafis, yalnızca bir şair değil; insanın kendi içindeki zamanla kurduğu ilişkinin anlatıcısıdır. Şehirler değişir, imparatorluklar yıkılır, insanlar gider. Ama bazı duygular, bazı anlar ve bazı pişmanlıklar kalır. Kavafis’in şiirleri işte bu kalanların şiiridir.