BEN NASIL GEZİYORUM?
-ADANA-
Uzun yıllardır seyahate dair hayallerim var. Hepsini gerçekleştirmem mümkün değil. Ancak en azından önceliğim bu alanda küçük de olsa adımlar atmak. Kızılderili dostlarla henüz bir arada yaşama şansı bulamadım, Himalayaları görmedim, Tac Mahal’in karşısında bir özçekim yapamadım, kutuplarda bulunamadım, Trans Sibirya Demiryolu ile Çin’e uzanamadım. Listem sayfalar dolusu uzayıp gidiyor. Bunlardan bazılarını gerçekleştiremeyecek olmaktan dolayı burukluk hissediyorum. Ama sayfalar dolusu listede yer alan bazı yerlerde bulunmuş olmaktan, bu dünyadaki hayranlık uyandıran yerlerden bazılarını görmüş olmaktan da büyük mutluluk duyuyorum. Bu gezilerde kültürel etkileşimin beni beslediğini düşünüyorum.
İnsanlar yüzyıllardır seyahat ediyor. İlk turistik gezginler Romalılardı. Zengin Romalılar Akdeniz’e villalarına dinlenmeye, eğlenmeye giderlerdi. Doğu Asya’daki insanlar kültürel deneyimler için geziyorlardı. Kimi gezgindi, kimi kâşifti. Gezgin denince aklıma Marco Polo veya Kristof Kolomb, Evliya Çelebi, İbn Battuta gibi isimler geliyor. Belki günümüzün gezginleri gibi değillerdi. Daha çok kâşif ve araştırmacı niteliği taşıyorlardı. Antik Çağ’da insanların seyahatlerinde öğrenme arzusu çok önemliydi. Bilgi aktarmanın yolu gezginlerden ve gözlemlerinden geçiyordu. Antik Roma’da insanlar tapınakları ve anıtları keşfetmek ve olimpiyatlar gibi kültürel ve sportif etkinliklere katılmak için Yunanistan, Mısır ve Küçük Asya gibi yerlere seyahat ettiler. Orta Çağ’da insanlar daha fazla dolaşmaya başladı ve bu yolculukların çoğu hac yolculuğuydu. Din, hayatın merkeziydi. Orta Çağ boyunca Kudüs, Santiago de Compostela ve Roma gibi kutsal yerler seyahat eden hacıları cezbetti. Hacılar, kutsal mekânları ziyaret etmek için sık sık ülke içi ve dışında seyahat ederlerdi. Binlerce kilometre yol kat ederlerdi ve açılan hanlar, konukevleri ilk anlamda turizm etkinlikleriydi. Zenginler kervanlarla veya su yollarını kullanarak seyahat ediyorlardı. 17’nci yüzyılın başlarında genç aristokratlar arasında Londra, Paris, Roma veya Venedik gibi ünlü Avrupa şehirlerini ziyaret ettikleri uzun yolculuklarda bu şehirlerin sanat, tarih ve mimarisini öğrenirlerdi. Daha sonra bu büyük turlar daha düzenli hale geldi ve aynı rotayı izlediler. Bu genç aristokratlardan en ilgi çekeni genç Rus İmparatoru Büyük Petro’ydu. Batı Avrupa’yı dolaşmış ve zamanının önemli bir kısmını Hollanda’da geçirmiştir. Amsterdam ve diğer Hollanda şehirlerinin mimarisi, inşa ettiği yeni şehir St. Petersburg’un planının ilham kaynağı olmuştur. Roma döneminden beri seyahat, eğitimin vazgeçilmez bir parçası olmaya devam etmektedir. 1840’larda geniş bir demiryolu ağı inşa edildiğinde insanlar eğlence amaçlı seyahat etmeye başladılar.
19’uncu yüzyılın ortaları, modern turizmin gerçek anlamda başladığı dönem oldu. Thomas Cook’un İngiltere’de kurduğu ilk seyahat acentesi, ilk grup seyahatlerini organize etmek için yeni geliştirilen trenleri ve otel ağını kullanıyordu. Ulaşımın gelişmesiyle seyahat etmek çok daha erişilebilir hale geldi. Hollanda gemilerinin Amsterdam’dan Endonezya’ya ulaşması yaklaşık bir yıl sürüyordu. Bugün ise aynı yolculuk için uçakla bir günden az zamana ihtiyacımız var. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra hava yolculuğunun yaygınlaşmasıyla birlikte insanlar giderek daha fazla seyahat etmeye başladı. Kitle turizmi 1960’larda gelişti. Günümüzde her şey daha kolay… Dünyanın herhangi bir yerine ulaşım birkaç gün içinde gerçekleşebiliyor. Bu büyük bir ayrıcalık olsa da bazı sorumlulukları da beraberinde getiriyor. Tarihten ders çıkarırsak ve eski Romalıların çok iyi yaptığı gibi öğrenmek, yerel tarihi ve sanatı keşfetmek için gezersek doğrusunu yaparız diye düşünüyorum.
İlgimizi çeken müzeler, tarihi mekânlar, saraylar, kültürel anıtlar, heykeller sanat eserlerinden ibaret değil. Ziyaret ettiğim yerlerde yaşadığım deneyimleri, sanat ve kültür aracılığıyla zenginleştirmek, tarihi kalıcı şekilde öğrenmek ve içselleştirmek için birçok yol deniyorum. Bir konser, tiyatro izlemek, statta bir maçta 50 bin taraftarla birlikte tezahürat etmek, otantik yemekleri yerinde tatmak, bir düğünü kenardan izlemek, kenti tanımanın en iyi yolunun yerel hayata dalmak olduğunu düşünerek çarşı pazar dolaşmak, bitpazarlarını bir tarih müzayedesi gibi incelemek gibi bir dizi etkinlikten zevk alıyorum. Bunun yeterli olduğunu düşünmüyorum. Bir yandan günlük yaşantımı sürdürürken seyahatlerimden anılar ve anekdotlar hafızamda uçuşuyor. Gelmeden önce okuduklarım, daha öncesinde kente, ülkeye ve insanlara dair kafamda oluşmuş fikirler, yargılar ve o an gezerken yaşadığım andaki duygularım arka planda sürekli bir konuşma halindeler. Onlar aralarında konuşadursun, gezerken bazen bir yemek, bazen bir caddeyi saran kurabiye ya da pastanın baştan çıkarıcı kokusu, bazen Amsterdam’ın alışılmış ama yabancı gelen rayihası, yerel bir içecek, pizzanın ya da köri sosunun kokusu içinde gastronomik deneyimler en az kültürel deneyimler kadar kalbinizde güzel duygular yaratıyor ve heyecan veriyor. Bu anların çoğunda bir dile ihtiyacınız olmuyor. Bir gülümseme yeterli oluyor. Yabancı bir kültürle derinlemesine etkileşime girerek o yer ve insanları hakkındaki anlayışımın zenginleştiğini hissettiğimde aldığım hazzı tarif edemiyorum.
Kültürel etkileşim, seyahat ederken belirli bir topluluk veya bölgenin kültürüyle tam anlamıyla etkileşim kurma ve deneyimleme sürecini tanımlıyor. Topluluğun yerel gelenek, görenek, dil ve değerlerine derinlemesine katılım sağlamayı ve kültüre dair daha derin bir anlayış ve takdir kazanmayı hedefliyor.
Özünde, kültürel etkileşim sadece bir yeri ziyaret edip sosyal medyada fotoğraf ve videolar paylaşmaktan ibaret değildir. Gittiğin kentin, ülkenin kültürü, insanları ve gelenekleriyle etkileşime girme fırsatlarını aramak ve başkalarının deneyimlerine ve bakış açılarına tamamen açık olmak gerekiyor. İlk seyahatlere başladığımda bu konudaki düşüncem daha sığdı. Seyahat etmek, yerel halkla tanışmak, sorular sormak ve kültürün özellikleri hakkında öğrenmekten ibaretti. Ancak zamanla anlıyorsunuz ki konu bunun çok ötesindedir. Bir seyahat bundan çok daha fazlasını ifade etmektedir. Seyahatlerde fikirsel açıklık ve öğrenme arzusu sizin kültürel etkileşimlere girmenizi sağlıyor. Bu etkileşim hayatın her alanına, insanların sizinle etkileşim kurma biçimine kadar etkiliyor. Öğrenmek, gözlemlemek ve yeni bir yerin hikâyesini deneyimlemek için seyahat ediyorum ve çoğu zaman bunu yapmanın en etkili yolu turistik rotadan çıkıp sokak aralarına girmek, kentin akışına kendinizi bırakarak sezgisel rotalarda yanlış da olsa yürümekten geçiyor. Kuşkusuz bu sadece işin bir yönü… En zenginleştirici deneyimler ise insan öykülerinde, mekânların geçmişlerinde, az bilinen hikâyelerde gizli. Gezilerde en çok yaşadığım duygu dünyadaki her dili bilmek arzusu oluyor. Tüm insanları eksiksiz anlatmak ve anlayabilmeyi çok isterdim. Sadece gülümsemiş ya da size bir şey ikram etmiş ama tek kelime konuşamamış bir köylünün sıcaklığına, samimiyetine kelimelerle eşlik etmeyi isterdim. Bir kültürü anlamak için bir seyirci olarak değil; danslarını taklit etmeniz, yemeklerini yemeniz, hatta pişirmeye çalışmanız, üretim biçimlerini anlamanız ve deneyimlemeniz gibi aktif bir katılımcı olarak bir şeyler yapmanız gerekiyor. O nedenle sıklıkla gönüllülerin katıldığı yerel turlara hiç tanımadığım insanlarla beraber gezmeyi seviyorum. Seyahat ederken kültürel etkileşime girmenin, keşfetmek istediğiniz yere ve kültüre bağlı olarak farklı yollarını denemek gezinizi anlamlı kılıyor.
Kültürel etkileşimin özünde, belirli bir topluluğun kültürüyle aktif olarak etkileşim kurmak ve böylece yerel yaşam tarzı, tarih ve gelenekler hakkında daha derin bir anlayış kazanmak yatmaktadır. Karşınızdaki insanlar kendi kültürlerinin tanınması, anlaşılması için gayret gösteren bir yabancıyı gördüklerinde size saygı duyduklarını belli ediyorlar, yardımcı oluyorlar. Bu sıcaklık ve etkileşim, insanlar arasındaki kalıpları kırarak dünyaya bakışınızı derinleştirmenize katkı yapıyor. Ufkunuz genişliyor; aynı dili konuşmasanız bile iletişim sanatını öğreniyorsunuz.
Her kültürden bir parçayı yanınızda taşıyarak, sorumlu bir şekilde hareket etmek kendi kültürünüzü de zenginleştirme şansı yaratıyor. Bu, yalnızca kat edilen kilometrelerle değil, kazanılan bakış açılarıyla da dönüştürücü bir yolculuktur. Bu yolculukta karşıma çıkan yerel kültürleri anlamanın anahtarı, kendi ön yargılarınızı ve eğilimlerinizi bir kenara bırakıp başkalarının deneyimlerinden ve bakış açılarından öğrenmeye açık olmaktan geçiyor. Belki de ülkede en az yaptığımız, yapabildiğimiz şey de bu. Aynı topraklarda yüzlerce, binlerce yıldır yaşayan insanlar arasında bile bunu başaramamış olmak üzücü. Gezilerimde yerel toplumun yaşamına, değerlerine saygılı, kültürel açıdan duyarlı ve mütevazı bir şekilde hareket etmeye çalışıyorum. Herkes kendi için de bunu istemez mi?
Gezilerimi Roma’nın gözlemci ve öğrenmeye dayalı akımına daha yakın buluyorum. Bir bölgenin hikâyesini anlatan kaleler, kalıntılar, antik kentler, müzeler ve anıtlar gibi tarihi yerleri keşfetmeye odaklanıyorum. Kültürel, tarihi, mimari veya doğal olsun, olağanüstü evrensel değere sahip alanları; tapınakları, müzeleri, galerileri, önemli mimari eserleri, yerel pazarları, yaşamı, kentsel dokuyu, yazar ve sanatçılarını, kentin geleneksel kültürel kutlamaları, etkinlikleri ve festivallerini; geleneksel törenleri, düğünleri, yerel kültürel değerleri; savaş alanlarını, savaş müzelerini, anıtları gibi mekânları tanımayı ve tanıtmayı hedefliyorum. Öğrenmek, pekiştirmek ve gördüklerimi paylaşmak üzerine kurulu bir gezgin olduğumu düşünüyorum. En çok da miras turizmi olarak nitelenen, “geçmişin ve günümüzün hikâyelerini ve insanlarını gerçekçi bir şekilde yansıtan yerleri, eserleri ve etkinlikleri deneyimlemek için yapılan seyahat” türüne olan ilgimi fark ediyorum. Tüm dünyayı insanlık mirası olarak kabul ettiğimden, belirli bir alanla sınırlı olmayan öğrenme ve görme arzusu beni sürekli seyahat etmeye teşvik ediyor.
Bir seyahatten döndüğümde sorduğum ilk soru şu olur: Aklında ne kaldı? Şunu fark ettim: Eğitim yaşamımda, özel okumalarımda, izlediklerimde, seyahat öncesi araştırmalarımda pek çok bilgiye erişiyorum. Ama tüm bu bilgiler, gördükten sonra anlam kazanıyor ve kalıcı şekilde oturuyor, unutulmaz oluyor.
Sahilde dinlenmek kuşkusuz güzeldir. Ancak bir seyahatte içerik ve öz bakımından anlatılacak ne kadar çok hikâye ortaya çıkıyor ki… Bunlar beni besliyor, ufkumu genişletiyor diye düşünüyorum. Zaman zaman seyahatler yepyeni bir bakış açısı kazandırıyor ve deneyimi hem eğlenceli hem de eğitici hale getirebiliyor. Bu amaçla yaptığım seyahatler, kısa bile olsa geçirdiğim zamanı zenginleştirdiğim ve eve döndüğümde aklımda kalan çok sayıda yeni bilginin olduğunu fark ederek mutlu oluyorum. Kendimi böyle zengin ya da zenginleşmiş hissediyorum.
