TÜRK SİNEMASI PASAPORT KONTROLÜNDE

Defne EMİROĞLU

-İSTANBUL-

Haluk Bilginer, yeniden dolaşıma giren bir söyleşi kesitinde, kendisi “Türk sineması” diyor ama sonra düzeltiyor: “Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması çok doğru gelmiyor bana.” Karşısındaki de “Tabi” deyip sonraki soruya geçiyor. Ben tam orada kaldım. Madem cümleyi durdurduk, bir dakika daha ayıralım. Nesi doğru gelmiyor?

Fransız sineması diyoruz. Japon sineması diyoruz. Amerikan sineması dediğimizde de jenerik akarken kimsenin dedesinin nereden göç ettiğini araştırmıyoruz. Türk sinemasına gelince kelime birden nüfus müdürlüğünde işe başlıyor.

BİR FİLMİN MEMLEKETİ NERESİ?

“Türk sineması”, Türkçede bir ülkenin sinema geleneğini anlatan yerleşik bir ad… “Türkçe film” ise filmin diliyle ilgili bir tanım. Aradaki farkı anlamak için sette kimin hangi dili konuştuğuna, filmin nerede çekildiğine ve paranın nereden geldiğine ayrı ayrı bakmak yeter. Üç soruya üç farklı cevap alabilirsiniz. Bir de filmin kimler tarafından, nerede izlendiğini sorun. Pasaport formuna ek sayfa gerekecek.

Sinema tarihçisi Andrew Higson, 1989 tarihli The Concept of National Cinema makalesinde tam bu sınıflandırma sorununu kurcalıyor. Bir ülkenin sinemasını yapım ve finansman üzerinden tarif edebilirsiniz. Filmlerin dili, hikâyeleri ve anlattıkları toplum üzerinden de okuyabilirsiniz. Higson seyirciyi de hesaba katıyor. İnsanların hangi filmleri izlediği, onlara nasıl anlam verdiği ve filmlerin hangi koşullarda dolaşıma girdiği, o ülkenin sinema kültürünü anlamak için önemli. Bu ölçütlerin her biri başka bir soruya cevap veriyor.

Haluk Bilginer’in de oynadığı Kış Uykusu iyi örnek. Cannes arşivi, 2014’te Altın Palmiye alan filmin ülke hanesinde Türkiye, Fransa ve Almanya’yı birlikte gösteriyor. Yapım tarihini yazarken üçünü de yazarsınız. Nuri Bilge Ceylan’ın Türk sinemasındaki yerini anlatırken de Kış Uykusu’nu gönül rahatlığıyla açıp konuşursunuz. Film ortak yapım diye Kapadokya’daki otelin üç ayrı resepsiyonu yok.

PEKİ, “TÜRKİYE SİNEMASI” NEYİ DEĞİŞTİRİYOR?

“Türkiye sineması” dendiğinde ülke adı öne çıkıyor. Türkiye’de sinemanın farklı dillerini, üretim çevrelerini ve seyircilerini inceleyen biri için bu bilinçli bir tercih olabilir. Savaş Arslan’ın Cinema in Turkey kitabı ve Barış Saydam’ın Türk Sineması’nın Tarihine Genel Bir Bakış makalesi, iki adlandırmanın da sinema tarihçiliğinde karşılığı olduğunu gösteriyor. Barış Saydam, başlığında “Türk sineması” derken tarihini Osmanlı’nın son dönemindeki gösterimlerden başlatıyor. Başlığın içine hangi tarihi koyduğunu yazının kendisinden öğreniyoruz.

İşin daha zor tarafı da burada… Bir sinema tarihinin ne kadar kapsayıcı olduğunu anlamak için hangi filmlere yer verdiğine, hangilerini arşivlediğine, hangilerinin seyirciye ulaşabildiğine bakmak gerekiyor. Bir film yıllarca salon bulamamışsa, kitabın kapağındaki kelimeyi değiştirince matineler açılmıyor. Öte yandan bir tarihçi kullandığı adın belli bir geleneği görünmez kıldığını düşünüyorsa, bunu gösterecek örnekleri vardır. O örnekleri konuşmak, kelimelerden daha çok şey öğretir.

OYUNCUYA ALKIŞ, CÜMLEYE SORU

Haluk Bilginer çok iyi oyuncu. Ben de izlerken hayran oluyorum. Sonra adam bir söyleşide bir şey söylüyor ve biz, az önce oyunculuğuna verdiğimiz notu cümlesine de geçiriyoruz. Psikolojide buna hale etkisi deniyor: “Tabi siz nasıl isterseniz öyle diyelim, iyi bir oyuncu olduğunuz için bizden de iyi düşünüyorsunuzdur” anlayışı bu etkiden. Bir alandaki güçlü izlenimimiz, o kişiyi başka bir konuda nasıl değerlendirdiğimizi etkiliyor. Haluk Bilginer’in sinema deneyimi elbette sözünü dinlemek için iyi bir sebep. “Neden?” sorusunu atlamak için de iyi bir sebep olunca adamın oyunculuğuna verdiğimiz alkış söyleşide cevap yerine geçiyor.

Üstelik Kış Uykusu bizi başka bir söyleşiye götürüyor. Bilginer, 2014’te Hürriyet’e verdiği röportajda, toplumun güçlü bir baba figürü aradığını söylerken Atatürk için “Türkiye’nin babası. 90 yıldır bir tane.” diyor. Ardından Atatürk’ü ikonlaştırmak yerine insan olarak anlamak gerektiğini savunuyor. Muhabir o söyleşide “Ak Parti döneminde de böyle mi devam etti sizce?” diye soruyor. Bilginer de iktidarın bu alışkanlığı sürdürdüğünü söylüyor. O gün muhabir hiç değilse devam sorusunu sormuş.

Benim siyasi itirazım şu. O yıllarda AKP eski düzeni Kemalist vesayet üzerinden tarif ediyordu. Haluk Bilginer’in doksan yıllık “baba” teşhisi, AKP’yi de eleştirmesine rağmen, o siyasi hikâyeye malzeme veriyordu. Bugün Türklüğün neyi tarif ettiği yeniden tartışılırken eski bir sinema söyleşisi dolaşıma giriyor ve “Türk” kelimesi bu kez bir filmin hangi geleneğe ait olduğunu anlatırken düzeltilmesi gereken sözcük oluveriyor. Geçmişte “Benim kızımın varlığı neden Türk varlığına armağan olsun” diyen oyuncu bugün de “Türkiye sineması olsun” diyor. Bana bu iki çıkışın da dolaşıma girdiği dönemin siyasi tartışmasına çanak tuttuğu hissini veren şey bu. Birinde doksan yıllık bir toplumu tek cümlede teşhis ediyoruz, öbüründe bir sinema geleneğinin adını iki saniyede tashih ediyoruz. İkisinde de benim sorum aynı. Bu kadar büyük hükme biraz gerekçe alabilir miyiz? Yoksa rüzgâr nereden eserse sanatı doldurduğumuz sepet de oraya mı kayıyor?

BEN OLSAM O SORUYU ATLAMAZDIM

Haluk Bilginer’e “Sizce ‘Türk sineması’ dediğimizde kimi, hangi filmi, hangi geleneği dışarıda bırakıyoruz?” diye sorardım. Belki sinema tarihine dair kuvvetli bir itirazı var. Belki kelimeyi başka türlü duyuyor. Dolaşımdaki kesitte bunu öğrenemiyoruz. Benim itirazım, yerleşik bir ifadeyi düzeltecek kadar önemli görülen farkın, açıklanacak kadar önemli görülmemesine.

Türk sineması dediğimde bir sinema geleneğinden söz ediyorum. O geleneğin kimleri içeri aldığını, kimlere kapıyı kapattığını da konuşabiliriz. Hatta asıl orada iyi bir sohbet çıkar. Ama lütfen sonraki soruya geçmeden. Bir kere de memlekette bir tartışmanın fragmanını izleyip dağılmayalım.

Bu arada ben Türk’üm. Sinema da “Türk sineması”…